Rydym yn gyfrifol am gronfa ddata crwbanod y DU ac Iwerddon sy’n cofnodi pob achos o weld a phob strwndiad o grwbanod môr ar gyfer llywodraethau’r DU ac Iwerddon. Rydym hefyd yn helpu i gydlynu ac yn cynghori ar achub, adfer, adsefydlu a dychwelyd crwbanod môr sydd y tu allan i’w cynefin. Bwriad y dudalen hon yw rhoi’r holl wybodaeth y bydd arnoch ei hangen os gwelwch grwban môr.
Beth i’w wneud os dewch o hyd i grwban môr
- Mae’n bwysig, os dewch o hyd i grwban môr ar y lan, nad ydych yn ei roi yn ôl yn y môr. Ni all pob crwban morol cragen galed oroesi yn ein cefnforoedd a byddant yn marw
- Os yw’r anifail yn gyfan neu’n fyw, ffoniwch linell gymorth British Divers Marine Life Rescue (BDMLR) ar 01825 765546. Bydd trinwr galwadau BDMLR yn eich cynghori ar beth i’w wneud.
- Os yw’n amlwg bod yr anifail wedi marw (aelodau ar goll ac yn pydru) rhowch wybod trwy’r botwm adrodd ar frig y dudalen hon.
- Tynnwch luniau a nodwch yr union leoliad gan y bydd hyn yn helpu i adnabod y rhywogaeth a’n galluogi i gasglu’r anifail.
Mae 7 rhywogaeth o grwbanod môr. Y rhain yw’r crwban lledr, y crwban gwyrdd, crwban y weilgi, crwban Kemp, y crwban cefnfflat, y crwban môr pen mawr a chrwban môr bach. O’r rhain, mae 6 wedi’u cofnodi yn nyfroedd y DU ac Iwerddon, a’r unig un nad yw wedi’i gofnodi ar hyn o bryd yw’r crwban môr cefnfflat. Yr unig rywogaeth sy’n gallu goroesi yn ein moroedd oer o amgylch y DU yw’r crwban lledr. Mae’r 5 crwban môr arall a welwn i gyd yn rhai ‘cragen galed’ ac fe fyddant gan fwyaf yn grwbanod ifanc crwydrol sydd wedi’u hysgubo o Fôr y Caribî neu arfordir cynnes UDA gan wyntoedd a cherhyntau cryf i mewn i Drochwynt Gogledd yr Iwerydd (North Atlantic Gyre). Unwaith y byddant yn y dyfroedd oer o amgylch ein harfordiroedd, maent yn ‘syfrdanu oherwydd yr oerfel’ (cold-stunned) yn gyflym ac ni fyddant yn goroesi’r tymereddau isel hyn. Efallai fod rhai crwbanod cragen galed sydd wedi strwndio ac sy’n ymddangos yn farw yn dal yn fyw. Mae’n bwysig peidio â dychwelyd y rhain i’r môr ond gofyn am gyngor; mae cod crwbanod y DU ac Iwerddon uchod yn rhoi cyngor perthnasol. Mae mwy o wybodaeth am y crwbanod unigol ar gael ar ein hafan o dan ‘adnabod’.
Er nad oes gennym unrhyw gyfleusterau ein hunain i ofalu am grwbanod môr, rydym yn gweithio’n agos gyda grwpiau achub gwirfoddol fel British Divers Marine Life Rescue (BDMLR) a dyfrolfeydd amrywiol ledled y DU sy’n gofalu am y crwbanod hyn i’w helpu i adfer er mwyn eu rhyddhau yn ôl i’r cefnforoedd y maent yn dod ohonynt.
Gan fod y crwbanod yn anifeiliaid gwyllt, rhaid i’r dyfrolfeydd sy’n gofalu amdanynt eu cadw mewn cwarantin er mwyn atal haint rhag lledaenu i’w hanifeiliaid morol eu hunain. Ni allant ychwaith arddangos y crwbanod oherwydd eu bod wedi’u hamddiffyn gan CITES. Mae hyn yn golygu bod y dyfrolfeydd yn darparu gofal proffesiynol i’r crwbanod hyn ar draul fawr iddynt eu hunain, rhywbeth yr ydym yn ei gydnabod ac yn ei werthfawrogi’n fawr.
Er mwyn cynorthwyo, rydym wedi helpu i gynhyrchu dogfennaeth amrywiol gan gynnwys y llawlyfr adsefydlu crwbanod sy’n rhoi cyngor proffesiynol i asiantaethau achub a milfeddygon ar sut i asesu a thrin crwbanod môr. Mae gennym hefyd y ffurflenni angenrheidiol i helpu dyfrolfeydd a milfeddygon i gofnodi’r holl fanylion sydd eu hangen ar gyfer cronfa ddata’r crwbanod a dogfennaeth dychwelyd (repatriation).
Provision 061017
Aelodau’r criw gyda ‘Must Go Sally’, Crwban Môr Pen Mawr a gafodd ei adsefydlu gan Dingle Oceanworld, yn cael ei lwytho wrth i’r LÉ Niamh adael am Fôr y Canoldir o Haulbowline gyda LS Wayne Ryan (tad) ar fwrdd y llong.
Llun: Michael Mac Sweeney/Provision
Y bwriad yw cadw unrhyw grwban sy’n cael ei adsefydlu yn y DU neu Iwerddon am gyn lleied o amser â phosibl. Cyn gynted ag y bydd yr anifail yn ddigon iach i’w symud, dylid ei gludo i hinsoddau cynhesach i’w asesu ar gyfer ei ryddhau, neu er mwyn parhau â’r broses adsefydlu yn y wlad a ddewiswyd ar gyfer ei ryddhau.
Nid yw rhyddhau unrhyw rywogaeth cragen galed yn ôl i’r môr o amgylch y DU neu Iwerddon yn opsiwn oherwydd tymereddau isel y môr yma, gan na fyddant yn goroesi. Felly, defnyddir dulliau amrywiol i’w cludo adref. Yn y gorffennol, rydym wedi cael cefnogaeth gan amryw o gwmnïau hedfan sydd wedi cludo’r crwbanod ar ein rhan. Rydym wedi cael cymorth gan artistiaid enwog, gan gynnwys Iron Maiden a hedfanodd grwban ar eu jet preifat. Mae rhaglenni teledu fel Blue Peter a The One Show wedi dilyn cynnydd y crwbanod. Rydym hefyd wedi defnyddio Llynges Frenhinol Prydain a Llynges Iwerddon i forio’r crwbanod adref. Yn aml iawn mae’r sefydliadau gwahanol hyn wedi cludo’r crwbanod yn rhad ac am ddim, ond yn ystod y blynyddoedd diwethaf, oherwydd BREXIT, mae wedi dod yn fwy anodd, sy’n golygu bod mwy o gostau wedi bod.
Mae lle mae crwbanod yn cael eu rhyddhau yn dibynnu ar y rhywogaeth. Gyda chrwbanod ridley Kemp, rydym yn gwybod o ble maen nhw wedi dod. Maen nhw’n nythu’n bennaf ar draeth 16 milltir yn nhalaith Tamaulipas ym Mecsico ac ar Ynys Padre yn nhalaith Texas yn yr Unol Daleithiau, ac mewn mannau eraill ar Arfordir y Gwlff. Yn hanesyddol, mae’r rhywogaeth hon wedi cael ei hedfan yn ôl i’r Unol Daleithiau, yn ddelfrydol i’w rhyddhau i Gwlff Mecsico.
Mae’r crwban pen-llys wedi’i ddosbarthu ledled y byd felly nid yw’n glir o ble y gallai’r rhywogaeth hon fod wedi dod. Mae’n fwyaf tebygol ei fod wedi cael ei ysgubo oddi ar arfordir dwyreiniol yr Unol Daleithiau neu’r Caribî i mewn i Gyre Gogledd yr Iwerydd dim ond i gael ei gyfarfod gan storm de-orllewinol gan ei chwythu i ddyfroedd oer y DU/Iwerddon. Fodd bynnag, gall hefyd fod o boblogaeth Môr y Canoldir.
Gan nad yw’r man tarddiad yn glir, dewiswyd yr Ynysoedd Dedwydd fel safle rhyddhau. Y rhesymeg dros y gyrchfan hon yw ei bod yn hediad cymharol fyr, mae gan yr ynysoedd hinsawdd ffafriol, mae cyfleusterau adsefydlu da wedi’u lleoli yno, mae wedi’i leoli yn agos at Gyre Gogledd yr Iwerydd neu fynedfa’r Môr Canoldir pe bai’r crwban yn gallu canfod hyn.
Gan y gellir dod o hyd i’r crwban môr gwyrdd ledled Cefnfor yr Iwerydd yn gyffredinol. Ar hyn o bryd rydym yn eu hedfan i Gran Canaria i’w rhyddhau, fel y gwallgof uchod, i gasglu’r North Atlantic Gyre.
Yn anffodus, oherwydd Brexit, mae angen trwyddedau Allforio a Mewnforio CITES ynghyd â Thystysgrif Iechyd ddilys a Llythyr Caffael Cyfreithiol ar gyfer y gyrchfan Ewropeaidd hon bellach.